W ostatnim czasie fascynuje mnie literatura z Górnego Śląska. Moim ulubionym autorem jest Szczepan Twardoch, który w swoich powieściach opisuje życie w tym regionie na przestrzeni wielu dziesięcioleci. Podziwiam jego dbałość o szczegóły, dzięki której tworzy dla mnie egzotyczny świat – pełen niemieckich zapożyczeń, zwłaszcza tych odnoszących się do codziennych przedmiotów, architektury, ubioru, mentalności czy tak zwanego „poniemieckiego dziedzictwa”.
Sama pochodzę z północno-wschodniej Polski, z Podlasia – regionu, w którym dominuje wpływ języka i kultury rosyjskiej, więc śląski świat językowy był mi dotąd obcy.
We współczesnym języku polskim istnieje około 3000–4000 germanizmów. Dla osób niemieckojęzycznych to dobra wiadomość – te słowa są od razu zrozumiałe. Zła wiadomość jest taka, że wiele z nich jest dziś przestarzałych, ponieważ opisują rzeczywistość historyczną, która dawno już minęła.
Od średniowiecza po czasy współczesne
Pierwsza duża fala germanizmów w języku polskim pojawiła się już w średniowieczu – wraz z urbanizacją i chrystianizacją. Niemieccy osadnicy, rzemieślnicy i kupcy przywieźli ze sobą nowe pojęcia, które do dziś są w użyciu. Przykłady:
- handel – Handel
- jarmark – Jahrmarkt
- kiermasz – Kirmes
- folwark – Vorwerk
- gmina – Gemeinde
- morga – Morgen (Flächenmaß)
- sołtys – Schultheiß
- wójt – Vogt
- burmistrz – Bürgermeister
- ratusz – Rathaus
W XX wieku – szczególnie podczas II wojny światowej – do języka polskiego trafiło wiele słów związanych z niemiecką okupacją, takich jak: auswajs, gestapo, kapo, lager, szmugler, volksdojcz czy w oryginalnej pisowni Blitzkrieg, Übermensch, Wunderwaffe. Dziś występują one głównie w tekstach historycznych.
W drugiej połowie XX wieku Niemcy Zachodnie i Wschodnie stały się dla wielu Polaków symbolami dobrobytu, pracy za granicą i kultury konsumpcyjnej. Do języka polskiego trafiły wówczas takie słowa jak bauer, gastarbeiter, szyberdach, szrot, flomarkt czy polenmarkt. Do dziś znane są też zwroty, takie jak jechać na saksy („jechać do pracy sezonowej za granicą”).
Deutsche Wortbildung im Polnischen
Również niemiecki sposób tworzenia wyrazów pozostawił po sobie ślady. Przykłady:
- Suffix -ung → -unek: Przyrostek -ung → -unek: Rechnung → rachunek, Ladung → ładunek, Gattung → gatunek
- Przyrostek -man: furman (Fuhrmann), hutman (Hüttenmann), oberman; współcześnie: lekoman (miłośnik tabletek), płytoman (kolekcjoner płyt)
- Przyrostek -mistrz: burmistrz (Bürgermeister), baletmistrz (Ballettmeister)
Łączenie dwóch słów w jedno to typowo niemiecka cecha – i bardzo praktyczna. Nic dziwnego, że język polski również przejął tę zasadę. Przykłady:
Rechnung → rachunek, Ladung → ładunek, Gattung → gatunek
- czasopismo – Zeitschrift
- duszpasterz – Seelsorger
- krwiobieg – Blutkreislauf
- rzeczoznawca – Sachverständiger
- światopogląd – Weltanschauung
- miarodajny – maßgebend
- ogniotrwały – feuerfest
Filozofia i kultura
Wpływ niemieckiej filozofii i kultury widoczny jest również w wielu zapożyczeniach. Terminy takie jak weltschmerz, zeitgeist, angst, gestalt, schadenfreude czy poltergeist pojawiają się w felietonach, esejach i tekstach naukowych. Podobnie określenia takie jak heglizm, kantyzm czy luteranizm, które odnoszą się do nurtów filozoficznych lub religijnych.
Mój osobisty faworyt
Ostatnio natknęłam się na słowo „sznapskumpelka” – prawdopodobnie polski wynalazek, którego w języku niemieckim w ogóle nie ma. Ale mimo to brzmi pięknie.
Często spotykane germanizmy w języku polskim
Na koniec subiektywna lista popularnych słów pochodzenia niemieckiego:
- fajerwerk – Feuerwerk
- obcas – Absatz
- urlop – Urlaub
- malarz – Maler
- blacha – Blech
- glanc – Glanz
- weksel – Wechsel
- szminka – Schminke
- szuflada – Schublade
- dach – Dach
- szlauch – Schlauch
- ogórek – Gurke
- granica – Grenze
- sznur – Schnur
- warsztat – Werkstatt
- stempel – Stempel
- szynka – Schinken
- kartofel – Kartoffel
- szyld – Schild
- komin – Kamin
- plac – Platz
- pech – Pech
- majstersztyk – Meisterstück
- rynna – Rinne
- zegar – Zeiger
- ajerkoniak – Eierlikör
- grosz – Groschen
- kicz – Kitsch
- szyba – Scheibe
- sznycel – Schnitzel
Podczas pisania tego tekstu korzystałam z artykułu Bogusława Nowowiejskiego z Uniwersytetu w Białymstoku pt. „Zur Frage des Einflusses der deutschen Sprache auf das Polnische”.
